O pomyśle na wyprawę, przygotowaniach do niej, zmieniających się warunkach na morzu i doświadczeniach zdobytych podczas rejsu rozmawiamy z Komendantką Szczepu, phm. Dominiką Barańską.
1. Jak wygląda realizowanie specjalności wodnej w Waszym szczepie? Jakie umiejętności i wiedzę zdobywają harcerze podczas zbiórek i wyjazdów?
W naszym szczepie staramy się, żeby specjalność wodna była obecna przez cały rok, a nie tylko podczas wakacyjnych rejsów i obozów. Żeglarstwo jest częścią naszej tożsamości, ale przede wszystkim narzędziem wychowawczym, które pozwala uczyć samodzielności, odpowiedzialności i współpracy.
Latem przede wszystkim żeglujemy. Podczas obozów harcerze uczą się prowadzenia jachtów, wykonywania manewrów, pracy z żaglami i zasad bezpieczeństwa na wodzie. Zależy nam, żeby nie byli jedynie pasażerami, ale pełnoprawnymi członkami załogi. Dlatego od początku zachęcamy ich do samodzielnego sterowania, oczywiście pod okiem doświadczonej kadry.
Poza sezonem realizujemy sprawności i tropy wodniackie, organizujemy zbiórki poświęcone nawigacji, meteorologii czy budowie jachtów. Ważnym miejscem jest dla nas również szkutnia. Przez lata stanowiła centrum życia naszego środowiska, w którym kolejne pokolenia harcerzy uczyły się pracy przy sprzęcie pływającym. Obecnie odbudowujemy nasze zaplecze szkutniowe, a jednym z projektów jest samodzielna budowa Optimista ze sklejki. Dzięki temu młodzież może poznać konstrukcję łodzi od podstaw, zanim sama na niej wypłynie.
Dużą wagę przywiązujemy również do rozwoju kadry. Zachęcamy naszych instruktorów do zdobywania patentów żeglarskich i motorowodnych, a kompetencje wodniackie są ważnym elementem realizowanych w szczepie prób instruktorskich. Chcemy, żeby harcerze przechodzili naturalną drogę od pierwszych wodniackich przygód, przez samodzielne prowadzenie Omegi, aż po bardziej wymagające rejsy i zdobywanie własnych uprawnień.
2. Skąd wziął się pomysł na zorganizowanie tygodniowego rejsu po Bałtyku właśnie w październiku?
Chcieliśmy pokazać młodzieży żeglarstwo z nieco innej strony niż ta, którą zna z letnich obozów na Mazurach. Październikowy Bałtyk jest zupełnie innym środowiskiem. Niższe temperatury, krótsze dni, silniejszy wiatr i bardziej wymagające warunki sprawiają, że nawet codzienne czynności na jachcie stają się wyzwaniem.
Nie chodziło nam jednak o szukanie ekstremalnych przeżyć, tylko o stworzenie okazji do zdobycia nowych doświadczeń pod opieką wykwalifikowanej kadry. Rejs zorganizował i poprowadził phm. Remigiusz Pękala, który chciał pokazać harcerzom, czym różni się żeglowanie po jeziorze od żeglugi morskiej.
Początkowo załoga miała wypłynąć w kierunku południowej Szwecji i Olandii. Prognozy zapowiadały jednak przejście frontu atmosferycznego z wiatrem przekraczającym 30–40 węzłów, dlatego kapitan zdecydował o zmianie trasy. Ostatecznie uczestnicy żeglowali również po otwartych wodach Bałtyku, a następnie w rejonie Zatoki Gdańskiej, wykorzystując osłonę Półwyspu Helskiego.
Nie zabrakło trudniejszych momentów. Zdarzały się fale przekraczające dwa metry, przelewające się przez pokład, ale były też dni, kiedy ze względów bezpieczeństwa załoga pozostawała w porcie. Remik często powtarza, że dobry żeglarz to nie ten, który wygrywa ze sztormem, ale ten, który nie wypłynął przed sztormem. Myślę, że jest to jedna z najważniejszych lekcji, jakie można wynieść z takiego rejsu. Żeglarstwo uczy nie tylko odwagi i wytrwałości, ale również pokory, rozsądku i umiejętności rezygnowania z planów, kiedy wymagają tego okoliczności.
3. Jak wyglądały przygotowania do rejsu? Ile czasu zajęło Wam zaplanowanie całej wyprawy?
Przygotowania rozpoczęły się jeszcze w Łodzi, przed wejściem na pokład. Zależało nam, żeby uczestnicy wiedzieli, czego mogą się spodziewać, i mieli podstawy pozwalające im aktywnie uczestniczyć w żegludze od pierwszego dnia.
Podczas zbiórek poznawali podstawy nawigacji morskiej, oznakowanie torów wodnych, światła nawigacyjne, zasady bezpieczeństwa oraz sposoby korzystania z map i prognoz pogody. Rozmawiali również o tym, jak wygląda organizacja życia na jachcie i jakie obowiązki spoczywają na poszczególnych członkach załogi. Dzięki temu, kiedy wypłynęli z Górek Wschodnich przez Wisłę Śmiałą w kierunku Bałtyku, mogli od razu wykorzystywać zdobytą wiedzę w praktyce.
Samo zaplanowanie trasy było tylko jednym z elementów przygotowań. Trzeba było zorganizować jacht, skompletować załogę, zadbać o odpowiednie wyposażenie i przygotować uczestników do jesiennych warunków na morzu. Ważne było również zapewnienie kadry posiadającej odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie. Co istotne, planowanie nie skończyło się wraz z rozpoczęciem rejsu. Każdego wieczoru załoga wspólnie omawiała kolejny dzień, analizowała prognozy, planowaną trasę, czas żeglugi oraz możliwe porty schronienia. Harcerze mogli zobaczyć, że w żeglarstwie dobry plan to taki, który potrafimy dostosować do zmieniających się warunków.
4. Czego uczestnicy nauczyli się podczas tego tygodnia? Czy były to umiejętności, które przydadzą im się również poza pokładem?
Oczywiście uczestnicy zdobyli wiele praktycznych umiejętności żeglarskich. Uczyli się sterowania większym jachtem morskim, pracy z żaglami, nawigacji i wykonywania manewrów. Każdy miał swoje zadania podczas podejść do portów i zwrotów, a harcerze regularnie zmieniali się przy sterze.
Jednak z mojej perspektywy najcenniejsze są doświadczenia, których nie da się zmierzyć liczbą przepłyniętych mil.
Na morzu bardzo szybko okazuje się, że jesteśmy od siebie zależni. Kiedy ktoś jest zmęczony, zmarznięty albo zmaga się z chorobą morską, pozostali muszą zadbać nie tylko o siebie, ale również o niego. Z relacji Remika wiem, że podczas rejsu harcerze zmieniali się przy sterze, przygotowywali ciepłe napoje i posiłki dla osób pozostających w kokpicie i pomagali sobie w trudniejszych chwilach. To pozornie drobne gesty, ale właśnie w takich sytuacjach najlepiej widać, czym jest harcerskie braterstwo. Współpraca, odpowiedzialność za innych, odporność na trudności i umiejętność podejmowania decyzji to kompetencje, które przydadzą im się nie tylko na wodzie.
Rejs miał również wymiar historyczny i krajoznawczy. Na Helu młodzież poznawała historię obrony wybrzeża, a w Gdyni odwiedziła Muzeum Marynarki Wojennej i ORP „Sokół”. Szczególnym przeżyciem była wizyta na ORP „Błyskawica”. Mimo trwającego remontu udało się zorganizować zwiedzanie z marynarzem służącym na okręcie, który oprowadził harcerzy po jego pokładzie.
Najbardziej cieszy mnie jednak to, że mimo wymagających warunków uczestnicy wrócili zadowoleni i chcą ponownie wypłynąć na morze. To dla nas najlepszy dowód, że warto organizować takie przedsięwzięcia.
5. Jak zachęcilibyście harcerzy, którzy nigdy wcześniej nie mieli styczności z żeglarstwem, do spróbowania swoich sił na wodzie?
Przede wszystkim powiedziałabym: spróbujcie! Nie trzeba od razu zdobywać patentu, należeć do drużyny wodnej ani mieć jakiegokolwiek doświadczenia, żeby rozpocząć przygodę z żeglarstwem.
Wystarczy znaleźć środowisko wodniackie, które zaprosi Was na pokład i pozwoli samodzielnie spróbować swoich sił pod okiem doświadczonego żeglarza.
Myślę, że w żeglarstwie najbardziej niezwykły jest moment, kiedy po raz pierwszy przejmujemy ster i odkrywamy, że mamy rzeczywisty wpływ na to, dokąd płynie jacht. Nagle okazuje się, że trzeba obserwować wiatr, wodę, pracę żagli i jednocześnie współpracować z resztą załogi. A przy tym żeglarstwo daje coś, czego trudno doświadczyć w innych warunkach. Poczucie wolności połączone z ogromną odpowiedzialnością. Bo na wodzie nie jesteśmy sami, a bezpieczeństwo naszej załogi zależy również od naszych decyzji.
Zachęcałabym też drużynowych, aby nie bali się wprowadzać elementów wychowania wodnego do swoich jednostek, nawet jeśli sami nie mają jeszcze uprawnień żeglarskich. W ZHP mamy wiele środowisk i instruktorów, którzy chętnie dzielą się wiedzą i doświadczeniem.
Nie każdy harcerz musi zostać żeglarzem, ale uważam, że każdy powinien choć raz dostać szansę, żeby stanąć za sterem i poczuć, czym jest prawdziwa współpraca z wiatrem, wodą i własną załogą.